Stary Zamek w Żywcu to najstarsza świecka budowla w mieście, która od 2005 roku mieści Muzeum Miejskie. Budowla z pierwszej połowy XV wieku przeszła przez ręce kilku znaczących rodów – od książąt oświęcimskich, przez Komorowskich i Wielopolskich, aż po Habsburgów. Dziś można tu zobaczyć zarówno renesansowy dziedziniec arkadowy, jak i wystawy poświęcone historii regionu, kulturze ludowej czy jedną z największych w Polsce kolekcji pamiątek cechowych.
- renesansowy dziedziniec arkadowy
- jedna z największych kolekcji pamiątek cechowych
- wystawy o historii i kulturze regionu
- zachowane polichromie z XVIII wieku
- malownicze otoczenie zamku
Historia zamku – od gotyckiej wieży do barokowego pałacu
Początki budowli okryte są pewną tajemnicą. Najstarsze gotyckie założenie składało się z pojedynczej wieży mieszkalnej oraz drewnianych zabudowań, otoczonych ziemnym wałem i płytką fosą. Autorem tej budowli był najprawdopodobniej Mikołaj Strzała herbu Kotwicz lub książęta oświęcimscy.
Prawdziwy rozkwit zamku nastąpił za czasów Komorowskich herbu Korczak. Pod koniec XV wieku przekształcili oni budowlę w obronną fortecę, a w drugiej połowie XVI wieku – w renesansową siedzibę. To właśnie wtedy powstał piękny arkadowy dziedziniec, który zachował swój pierwotny układ do dziś. Komorowscy, dzięki swoim podróżom i kontaktom, włączyli zamek żywiecki w nurt renesansowej sztuki europejskiej.
Nie wszystko szło jednak gładko. Przed 1624 rokiem budynek został spustoszony przez najazd rodu Rylskich, skonfliktowanych z Komorowskimi. W 1656 roku twierdzę zdobyli Szwedzi, choć na szczęście się poddała, więc uniknęła większych zniszczeń.
Kolejni właściciele – Wielopolscy – na początku XVIII wieku dokonali istotnych przemian. Rozbudowali południowe skrzydło, dodali barokową elewację, nowe okna, wysokie dachy, portale oraz kaplicę. Dzięki tym zmianom obronny zamek przekształcił się w pałac, a w jego otoczeniu pojawiły się pomieszczenia gospodarcze i ogród.
W 1608 roku w Starym Zamku gościł książę cieszyński Adam Wacław, a w 1666 lub 1669 roku przebywał tu król Jan Kazimierz.
Ostatnia poważna przebudowa miała miejsce za czasów Habsburgów, którzy nabyli zamek w 1838 roku. Zmienili elewację zewnętrzną w stylu historycyzmu, a wnętrze przeznaczyły na siedzibę urzędów oraz mieszkania urzędników dóbr żywieckich. W czasie II wojny światowej zamek znajdował się w rękach Niemców, a po jej zakończeniu stał się własnością miasta. W 2014 roku Habsburgowie zrzekli się roszczeń do zamku i do Parku Habsburgów, co definitywnie zakończyło spory o własność.
Co zobaczysz w Muzeum Miejskim
Muzeum prezentuje kilka stałych wystaw. Historia i tradycja miasta Żywca to ekspozycja pokazująca dzieje tego miejsca od średniowiecza. Kultura ludowa Żywiecczyzny przybliża tradycje regionu – stroje, obrzędy, rzemiosło. Jest też wystawa archeologiczna oraz przyrodnicza poświęcona ptakom i ssakom Żywiecczyzny.
Szczególną uwagę warto zwrócić na kolekcję pamiątek cechowych – jedną z największych w Polsce. Zobaczysz tu obesłania, pieczęcie, księgi oraz skrzynie, które opowiadają o organizacji życia gospodarczego dawnego Żywca.
Część sal na drugim piętrze zachowała polichromię z początku XVIII wieku. Wnętrza, które niegdyś urządzone były z przepychem, w zasadzie pozbawione są pierwotnego wystroju, ale te fragmenty dają pojęcie o dawnej świetności.
Jak każdy porządny zamek, tak i ten ma salę tortur. Oprócz wymyślnych narzędzi służących do zadawania bólu, całość ekspozycji pokazuje mroczniejszą stronę średniowiecznego wymiaru sprawiedliwości.
Renesansowy dziedziniec – perełka architektury
Arkadowy dziedziniec to prawdziwa ozdoba zamku. Powstał w drugiej połowie XVI wieku z inicjatywy Komorowskich i zachował swój pierwotny układ do dziś. To jedno z niewielu miejsc w Polsce, gdzie można zobaczyć tak dobrze zachowany przykład renesansowej architektury rezydencjonalnej.
Warto przyjrzeć się detalom – arkady, proporcje, sposób wykończenia. Wszystko to świadczy o tym, że Komorowscy mieli kontakt z najnowszymi trendami architektonicznymi ówczesnej Europy.
Park Miniatur – dodatkowa atrakcja
W ostatnich latach otwarto Park Miniatur, który prezentuje budowle wybudowane przez właścicieli Żywca. To ciekawy dodatek do zwiedzania, zwłaszcza dla rodzin z dziećmi. Miniaturowe wersje zamków i pałaców pozwalają zobaczyć w skali, jak rozległe były posiadłości kolejnych rodów panujących na żywiecczyźnie.
Dla kogo to miejsce
Stary Zamek sprawdzi się dla różnych grup. Miłośnicy historii i architektury znajdą tu sporo do oglądania – od gotyckiej wieży, przez renesansowy dziedziniec, po barokowe detale. Rodziny z dziećmi mogą skorzystać z oferty edukacyjnej muzeum – lekcji muzealnych, warsztatów archeologicznych i historycznych, spotkań dotyczących tradycji i kultury regionu.
Osoby zainteresowane kulturą ludową docenią ekspozycję poświęconą Żywiecczyźnie. Kolekcja pamiątek cechowych to z kolei pozycja obowiązkowa dla tych, którzy interesują się historią gospodarczą i cechami rzemieślniczymi.
Nie jest to miejsce na szybkie przejście. Żeby spokojnie obejrzeć wszystkie wystawy i dziedziniec, warto zarezerwować przynajmniej 1,5-2 godziny.
Czworoboczna wieża połączona z zamkiem od strony północno-wschodniej zwieńczona jest pseudogotyckimi krenelażami – to efekt XIX-wiecznych przebudów.
Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd
Ceny biletów:
- Bilet normalny na wszystkie wystawy – 18 zł
- Bilet ulgowy – 12 zł
Lokalizacja: Zamek znajduje się w centrum Żywca przy ulicy Zamkowej 4, w pięknym parku obok Nowego Zamku (obecnie niedostępnego dla zwiedzających). Z rynku to zaledwie kilka minut spacerem.
Dojazd: Jeśli przyjeżdżasz samochodem, w okolicy są parkingi miejskie. Żywiec ma też dobre połączenia autobusowe z okolicznych miast – Bielska-Białej, Krakowa czy Oświęcimia. Dworzec autobusowy znajduje się niedaleko centrum.
Dodatkowe informacje: Pełna oferta edukacyjna, aktualne godziny otwarcia i informacje o wydarzeniach specjalnych dostępne są na stronie muzeum. Warto sprawdzić przed wizytą, czy nie odbywają się jakieś warsztaty czy wystawy czasowe.
Zamek jest wzniesiony z kamienia łamanego i potynkowany. Położenie w zespole pałacowo-parkowym sprawia, że wizyta w Starym Zamku można połączyć ze spacerem po parku i obejrzeniem zewnętrznej architektury Nowego Zamku oraz pozostałych zabudowań – oficyny wschodniej z bramą wjazdową, oficyny północnej (dawnej wozowni i stajni).